گفت‌وگو با «سیامک گلشیری» درباره خودش و آثارش

فیلم پرفروش‌ تاریخ سینمای ایران سرقت ادبی بود

به ناز مقدسی| «سیامک گلشیری» متولد 1347 در اصفهان است، یکی از شناخته‌شده‌ترین نویسنده‌های معاصر ایران. با انبوهی از رمان و مجموعه داستان و ترجمه که جوایز بسیاری هم برده. قرار بود این گفت‌وگو صرفا درباره خودِ «گلشیری» باشد، نویسنده‌ای که در ‏خانواده‌ای اهل قلم و نوشتن به دنیا آمده و برادرزاده هوشنگ و فرزند احمد گلشیری است. راستش فکر می‌‏کردم همین‌قدر که بدانیم به دنیا آمدن و زندگی کردن در یک خانواده مشهور در نویسندگی چقدر سخت یا ‏چقدر متفاوت است و اصلا در ذهن یک نویسنده چه چیزهایی بیشتر از ذهن ما وجود دارد، خودش محوریت ‏خوبی برای گفت‌وگو خواهد بود، اما در ادامه صحبت‌هایم با گلشیری به یک اتفاق مهم رسیدیم. به یک ‏معضل جدی و پدیده‌ای نوظهور. چالشی بزرگ بین نویسندگان و سینماگران که تا به حال وزارت ارشاد و صنف نویسندگان و دیگر نهادها کمتر به آن واکنش نشان دادند. ماجرا، کپی‌برداری غیرقانونی فیلم‌‏های سینمایی از روی دست نویسندگان رمان‌ها است. ‏حالا اما در چند‌سال اخیر این ماجرا جدی‌تر شده و هر چند از لحاظ وضع مالی و درآمدی، سینماگران ‏یک سر و گردن بالاتر از نویسندگان رمان‌ها در رفاه هستند، اما ظاهرا حتی پرفروش‌ترین فیلم تاریخ سینمای ‏ایران هم مدیون نویسندگانی مثل گلشیری‌ها و دولت آبادی‌هاست.‏
آقای گلشیری قبل از مصاحبه با شما، دنبال معنی نام‌خانوادگی‌تان در اینترنت می‌گشتم و جالب بود که فرهنگ لغت‌ها، واژه «گلشیری» را «خانواده گلشیری‌های نویسنده» معنا کرده‌اند. خودتان می‌دانید ریشه نام فامیلی‌تان چیست و چه معنی می‌دهد؟
دقیق نمی‌دانم؛ چون نام‌خانوادگی ما خیلی اتفاقی گلشیری شد. ظاهرا پدربزرگم باید نام‌خانوادگی‌اش را عوض می‌کرد و برای همین به اداره ثبت احوال آن دوران که نامش سجل احوال بود، رفته و بعد وقتی به نام‌های فامیلی فکر می‌کرده یک نفر به او گفته فامیلی من «گلشیری» است، در اصفهان هم گلشیری زیاد بود و پدربزرگم هم خوشش می‌آید و نام‌خانوادگی گلشیری را انتخاب می‌کند و فکر نمی‌کنم حتی نام منطقه خاصی باشد.
البته «گل شیر» نام روستایی در بخش مرکزی شهرستان خاش استان سیستان‌وبلوچستان است؛ روستایی که در آخرین سرشماری بدون جمعیت بود. اصالت‌تان که به آن منطقه برنمی‌گردد؟
نه به ما ارتباطی پیدا نمی‌کند.
درست مثل تعبیری که واژه‌یاب‌ها و لغت‌نامه‌ها برای معنی «گلشیری» دارند و آن را خانواده‌ای نویسنده (دو برادر هوشنگ و احمد) معنا می‌کنند، ممکن است این تعبیر هم وجود داشته باشد که «سیامک گلشیری» به تبع همین نام‌ها نویسنده شد و بعضا اگر در خانواده دیگری متولد شده بود، شاید هیچ‌وقت نویسنده نمی‌شد؛ این برداشت درستی است؟
خودم هم واقعا نمی‌دانم و نمی‌توانم جواب صریح و درستی به این سوال بدهم. اتفاقا یکی دو ماه پیش داشتم به این قضیه فکر می‌کردم که مثلا کسانی که کارگردان هستند بچه‌های‌شان هم به کارگردانی علاقه‌مندند یا حتی آنهایی که نجار هستند، بچه‌های‌شان هم به نجاری علاقه‌مند می‌شوند و خب در خانه ما هم خیلی کتاب بود؛ فضایی که من در آن بزرگ شدم همیشه پر از کتاب و داستان و قصه و فیلم بود و طبیعتا همه اینها شخصیت سیامک گلشیری را در کودکی شکل می‌دهد. الان دختر خود من هم به داستان و موسیقی و فیلم بشدت علاقه دارد و دلیلش هم این است که در خانواده‌ای بزرگ می‌شود که در همه اطرافش همین چیزهاست ولی از همه اینها مهمتر در مورد من فکر می‌کنم برمی‌گردد به کودکی عجیب‌وغریب و پرماجرایی که داشتم.
برای‌مان از کودکی عجیب‌وغریب‌تان بگویید؛ از ماجراجویی‌ها و این‌که اصلا داستان‌ها از کی و کجا به ذهن‌تان آمدند؟
آن وقت‌ها که موبایل و تبلت و اینترنت نبود، تلویزیون فقط ساعت 6 یا 7 شب برای بچه‌ها برنامه کودک پخش می‌کرد یا مثلا پنجشنبه‌ها ظهر که از مدرسه می‌آمدیم یک سریال بود که پخش می‌شد به‌ هر حال می‌خواهم بگویم سرگرمی‌های بچه‌ها در آن دوران خیلی محدود بود و برای همین هم ما همیشه در کوچه بودیم. راستش به کتاب هم زیاد علاقه نداشتم از بس که دوروبرم کتاب بود، زده شده بودم؛ هر چند که خواه‌ناخواه پیش می‌آمد که کتاب‌هایی را بخوانم ولی به قصه تعریف‌کردن خیلی علاقه داشتم و یکی از سرگرمی‌هایم این بود. قصه‌هایی که معمولا یک بخشی از آن مربوط به کتاب‌هایی بود که خوانده بودم و بقیه‌اش را از خودم می‌ساختم و تعریف می‌کردم. یادم است کتاب ترسناکی خوانده بودم به نام «مرد دوچهره» و بعد وقتی برای دوستانم تعریف می‌کردم، خیلی جاهایش را تغییر داده بودم. برای همین فکر می‌کنم همه این تجربه‌های ماجراجویانه باعث شد تا من نویسنده شوم.
نمی‌دانم اولین داستانی که نوشتید چاپ شده یا نه؟ ولی از نخستین داستانی که نوشتید، بگویید؛ یادتان است چه بود؟
من اوایل 40 تا 50 داستان داشتم که هیچ‌وقت چاپ نشد و درواقع سیاه‌مشق بودند اما نخستین داستانی که نوشتم را واقعا دوست داشتم؛ اتفاقا به ‌عنوان یادگاری نگهش داشتم.
چه اسمی برای اولین داستان‌تان انتخاب کرده بودید؟
مقاله شماره 13.
موضوعش چه بود؟
درباره زن و شوهری بود که زندگی‌شان به آخر رسیده بود.
حال چرا شماره 13؛ به خاطر خرافاتی است که در مورد عدد 13 وجود دارد؟
نه ارتباطی نداشت؛ شخصیت کتاب مرد نویسنده‌ای بود و مقاله‌ای چاپ کرده بود و یادم نیست چرا این عدد را برایش انتخاب کردم.
اساسا اسم کتاب‌های‌تان را چطور انتخاب می‌کنید؟
خیلی سخت؛ انتخاب نام کتاب یکی از دشوارترین کارها است. خیلی کم پیش می‌آید که کتابی را شروع کنم و همان اوایل یا اواسطش اسمی برایش پیدا کنم. معمولا رمان‌ها را می‌نویسم و حتی دست ناشر هم داده‌ام و مدت‌ها گذشته است و بعد اسمش را پیدا کرده‌ام؛ مخصوصا کتاب‌هایی که یک زندگی یا برهه طولانی را در برمی‌گیرند و براساس دیالوگ نوشته شده‌اند.
درنهایت چطور به اسم کتاب می‌رسید؟
فرهنگ‌های فیلم و داستان‌ها یا کاتالوگ‌های ناشران خارجی را نگاه می‌کنم برای این‌که ذهنم به کار بیفتد، بعد شروع می‌کنم به اسم و کلمه درآوردن از کتاب. یک رمانی که یادم است خیلی سخت توانستم برایش اسم انتخاب کنم «آخرین رویای فروغ» بود و تا لحظه‌های آخر دنبال اسم می‌گشتم. بعد رسیدم به واژه رویا چون دیدم که یک رویایی در این داستان وجود دارد و فکر کردم که این آخرین رویای این آدم است و حالا باید یک اسم خاص برای این شخصیت پیدا می‌کردم. اسم‌های زنانه را کنار رویا می‌گذاشتم اما جور درنمی‌آمد تا این‌که نصفه شب همسرم من را از خواب بیدار کرد و گفت اسم خاله من فروغ است و گفتم آخرین رویای فروغ چقدر به هم می‌آیند.

مردم از من آدرس خانه خون آشام‌ها را می‌خواهند

آقای گلشیری اگر بخواهیم درون یک ذهن نویسنده برویم و آن نویسنده هم شما باشید، فکر می‌کنید با چه چیزهایی روبه‌رو می‌شویم؟
خیلی چیزها اصلا نمی‌توانم درباره یک چیز خاص صحبت کنم؛ مثلا همین الان را که می‌پرسید مشغول نوشتن یک چندگانه هستم که قبلا گفته بودم سه‌گانه است منتها روی 3 جلد تمام نشد و الان دارم چهارمی‌اش را می‌نویسم. درباره نوجوانی است که می‌رود سراغ یک نویسنده و او را وارد ماجراهای عجیب‌و‌غریبی می‌کند. رمان خیلی مفصلی است پر از شخصیت‌های مختلف و هر جلد بین 250 تا 300 صفحه است، دو جلدش هم آماده است و از مهر امسال منتشر می‌شوند. بنابراین اگر الان به درون ذهن من بروید در جلد سوم این رمان هستم و وارد بازی پادشاه‌ها می‌شوید.
شما نویسنده رئالیستی هستید، کتاب‌هایی که نوشتید ریشه‌شان در واقعیت بوده یا زاده تخیل‌تان است؟
جالب است که این موضوع را برای‌تان تعریف کنم. من یک‌سری کتاب داشتم به نام «خون‌آشام» که در آن شخصیت نویسنده‌ای وجود دارد که هم‌اسم خودم است و پایش کشیده می‌شود به خانه‌ای عجیب‌و‌غریب در شرق تهران که در آن خون‌آشام‌ها زندگی می‌کنند. یک عده می‌گویند این شخصیت خودت هستی و یک عده هم هنوز زنگ می‌زنند و پیغام می‌دهند و خیلی جدی آدرس خانه خون‌آشام‌ها را از من می‌خواهند.
واقعا آدرس خانه خون‌آشام‌ها را از شما می‌خواهند؟
بله؛ در دایرکت اینستاگرام یا سایتم مدام پیغام دارم که می‌پرسند آیا خون‌آشام‌ها واقعیت دارند یا نه؟ یک‌بار در نمایشگاه کتاب یک نفر از من پرسید آیا واقعا شما به آن خانه رفتید؟ و بعد هم شاید فکر کرد که من به خون‌آشام هم تبدیل شده‌ام چون مدام به گردنم نگاه می‌کرد. (می خندد)
شما چه جوابی می‌دهید؟
راستش این‌قدر که خودم هم به این موضوع فکر کردم و در خواب‌هایم آن خانه را می‌بینم که برایم باورپذیر شده ولی آدرسش را نمی‌دهم!
آقای گلشیری در محیط‌های اجتماعی که قرار می‌گیرید ذهن‌تان چطوری کار می‌کند؟ به جزییات دقیق می‌شوید تا سوژه یا داستان زندگی آدم‌ها را دربیاورید یا کلی‌نگر هستید و خیلی در محیط تحت‌ تأثیر اتفاقات قرار نمی‌گیرید؟
بله، هر چیزی در ذهن من تبدیل به داستان می‌شود. من همیشه سر کلاس‌هایم هم به بچه‌ها می‌گویم که به جای نوشتن یک داستان و بازنویسی آن، داستان‌های مختلف بنویسید. هر چقدر که بیشتر داستان بنویسیم و در کشف داستان‌های مختلف دنیای اطراف‌مان استمرار داشته باشیم، داستان‌های بیشتری به ذهن‌مان می‌رسد و خلاق‌تر می‌شویم. برای من خیلی این اتفاق می‌افتد و دفتری دارم که حتی بعضی وقت‌ها از یک سوژه دو خط داستان به ذهنم می‌رسد و سریع یادداشتش می‌کنم. اینها می‌شود هسته اولیه داستان و بعد می‌تواند شاخ و برگ بیشتری بگیرد. قرار نیست عین همان چیزی که در واقعیت اتفاق می‌افتد را بنویسی، فقط مهم این است که بخشی از آن الهام‌گرفته از یک اتفاق باشد.
در چه شرایط و فضاهایی بیشتر حس نوشتن پیدا می‌کنید؟
من خیلی منظم کار می‌کنم. صبح‌ها از ساعت 8 صبح شروع می‌کنم به نوشتن تا 11 و 12 ظهر. به‌هرحال شغلم است و اگر یکی دو روز بین نوشتنم وقفه بیفتد، بعدش خیلی اذیت می‌شوم؛ دوباره باید برگردم به خط اول داستان و بخوانم و بازنویسی‌اش کنم تا بتوانم دوباره بقیه‌اش را ادامه دهم. برای همین من هر روز می‌نویسم حتی روزهای عید و تعطیلی.
با قلم و کاغذ می‌نویسید یا الان که همه چیز مدرن شده، با کامپیوتر تایپ می‌کنید؟
بله، الان فقط در لپ‌تاپ می‌نویسم. تا چند‌سال پیش عادت به نوشتن روی کاغذ داشتم، اما الان لپ‌تاپم را همه‌جا با خودم می‌برم و نوشتن در آن برایم راحت‌تر است.
چه نویسنده‌هایی روی قلم «سیامک گلشیری» تأثیر گذاشتند؟
خیلی‌ها، همینگوی خیلی زیاد. سالینجر، کازوئو ایشی‌گورو یا سه‌گانه تام راب اسمیت به نام کودک 44، چخوف و از نویسنده‌های آلمانی ‌هاینریش بل و بعضی از کتاب‌های آگاتا کریستی مثل قتل در قطار سریع‌السیر شرق.
بیشتر نویسندگان خارجی بودند، درست است؟
بله.
کتاب‌های عمو و پدرتان چقدر؟
الان اجازه می‌دهید چیزی نگویم؟ بعدها می‌گویم، ولی الان نمی‌خواهم درباره‌اش حرف بزنم.
هر جور راحتید. فقط در این بخش گفت‌وگو که در مورد خودتان بود، سوالی داشتم که ابتدا می‌خواستم نخستین سوال مصاحبه‌مان باشد، اما بعد ترجیح دادم بگذارم وسط گفت‌وگوی‌مان. سوال در مورد وضع درآمدی نویسندگی و امرار معاش از طریق این شغل است. این‌که چرا براساس آمارهای جهانی و حتی داخلی، بیشتر نویسندگان شغل دوم دارند؛ زندگی‌های‌شان تراژیک است و بعضا در فقر زندگی می‌کنند؟ اصلا این برداشت درست است؟
بله، این آمار به صورت کلی درست است. من هم معتقدم که به قشر نویسنده و مترجم خیلی اجحاف می‌شود. فروش کتاب‌های ما خیلی پایین است. به کتابی که 10‌هزار نسخه از آن چاپ می‌شود، می‌گوییم کتاب پرفروش و این عدد و رقم با کشورهای پیشرفته خیلی فرق می‌کند.
البته شما جزو آن دسته از نویسندگانی هستید که کتاب‌های‌تان پرفروش است و چاپ‌شان، 14، 15 بار هم تکرار می‌شود. این اتفاق هم کمکی نمی‌کند؟
اگر در کنار فروش کتاب‌هایم تدریس نکنم (یا مثلا قبلا که ویراستاری هم می‌کردم) و فقط بخواهم از طریق فروش کتاب و درآمد نویسندگی زندگی کنم، قطعا چرخ زندگی‌ام نمی‌چرخد.

ماجرای فیلم‌هایی که به‌صورت غیرقانونی
از رمان‌ها کپی می‌شود

از بحث در مورد خودتان خارج شویم و برسیم به چالش‌ها و مشکلات نویسندگی. موضوعی که چند وقت اخیر حاشیه‌های پربحثی داشته، این است که ظاهرا چند فیلم سینمایی بدون اجازه نویسندگان رمان‌ها ساخته شد. یعنی محوریت داستان فیلم، کپی کتاب‌ها بوده، درحالی‌که نویسنده کتاب خودش از این موضوع بی‌خبر است. این موضوع برای شما هم اتفاق افتاده است؟
بله، متاسفانه. سه، چهارسال پیش بود که نخستین‌بار این اتفاق برایم افتاد. آن زمان شنیده بودم که فیلمی پرفروش‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران شده و بعد وقتی داشتم فیلم را می‌دیدم، متوجه شدم که خیلی شبیه رمان «نفرین‌شدگان» من است! خیلی ناراحت شدم.
چه فیلمی بود؟
ترجیح می‌دهم اسمش را نگویم ولی همین‌قدر به شما می‌گویم که چند‌سال بعد قسمت دومش هم ساخته شد.
واکنش‌تان به این اتفاق چه بود؟
چون می‌ترسیدم مبادا این موضوع توهم من باشد با خانمی که کارگردان تئاتر بود، موضوع را مطرح کردم. می‌خواستم کسی که تخصصش هنر سینما و تئاتر است هم فیلم را ببیند و بعد با کتابم مقایسه کند. البته این را هم بگویم که کتاب من جدی بود، اما این فیلم کمدی، ولی به‌هرحال اگر فیلم را ببینید و کتاب را هم بخوانید کاملا متوجه می‌شوید که موضوع از روی کتاب من الهام گرفته شده است. حتی شخصیت اصلی آن فیلم اسمش «رویا» بود و شخصیت اصلی رمان من هم اسمش رویا است. خلاصه این خانم کتاب را خواند و بعد به من زنگ زد و گفت شک نکن، کاملا از کتاب تو برداشت شده است.
شکایت نکردید؟
همان موقع دو وکیل معتبر که در حوزه‌ سینمایی فعالیت می‌کردند به من معرفی کردند و آنها هم گفتند قطعا کسی که این فیلمنامه را نوشته، کتاب تو را خوانده است. این وکلا گفتند ما آماده‌ایم که حتی بدون گرفتن حق‌الوکاله این موضوع را قانونی پیگیری کنیم. راستش نمی‌دانم چرا، ولی مخالفت کردم و پیگیر ماجرا نشدم. هرچند که مدتی بعد باز هم اتفاق مشابهی برایم پیش آمد. این‌بار کارگردانی آمد و از من اجازه گرفت که فیلمی براساس رمان «آخرین رویای فروغ» بسازد. من هم چون قبلش اجازه گرفته بود، موافقت کردم، اما ظاهرا چند ماه بعد تهیه‌کننده‌ای که پیدا کرده بود، کتاب من را خوانده بود. بعد از مدتی هم به من زنگ زدند و گفتند فیلم ساخته شده! تعجب کردم. این فیلم هم دقیقا براساس رمان من بود، حتی صحنه اول فیلم. هر چند بشدت افتضاح بود و کلا در رمان من همه ماجراها در یک شب اتفاق می‌افتد، اما در این فیلم یکسری کارهای دیگری هم شده، اما اگر باز هم کتاب من را بخوانید، متوجه می‌شوید که کاملا از روی کتاب من ساخته شده است. هر چند باز هم شکایت نکردم.
راه حل برخورد با این اتفاق چیست؟ الان این اتفاق برای نویسندگان دیگری هم افتاده و شاید اگر این ماجرا از طرف نویسندگان پیگیری شود، بتوان با این معضل برخورد قانونی کرد.
فکر می‌کنم نویسنده‌های دیگری هم که مثل من این بلا بر سر رمان‌های‌شان آمده باید موضوع را علنی کنند و در مطبوعات بگویند. ضمن این‌که انجمن صنفی نویسندگان یکی از کارهایی که می‌تواند انجام دهد این است که با ارشاد تعامل داشته باشد و قانونی تصویب کند تا بتوان جلوی این پدیده را گرفت.
ولی خودتان این کار را نکردید.
راستش فیلم اولی که گفتم از روی کتاب من ساخته شده به این دلیل بود که حس کردم فیلم ارزشش را ندارد. یعنی این‌قدر این فیلم را طنز و کمدی ساخته بودند که دوست نداشتم اصلا با کتاب جدی من مقایسه شود، برای همین ارزشش را نداشت. فیلم دوم هم یکسری گیرهایی داشت که نمی‌توانستم پیگیری کنم.
چه گیرهایی؟
فیلم قبل از چاپ کتابم ساخته شده بود. هر چند که از چند‌سال قبل از چاپ نوشته شده بود و مطمئنم کارگردان فیلم با پارتی‌بازی از یک کانال‌هایی به کتاب من دسترسی داشته است. به‌ هرحال، اثباتش سخت بود و نتوانستم راه حلی برایش پیدا کنم. اما الان اگر این اتفاق برایم دوباره تکرار شود قطعا شکایت خواهم کرد.
اصلا اگر کارگردانی بخواهد از روی رمان‌های شما فیلم بسازد، موافقت می‌کنید؟
بله، چرا که نه. همین چند وقت پیش، عماد خدابخش، تدوینگر فیلم سرخپوست براساس یکی از داستان‌های من یک فیلم کوتاه ساخت. خب، قبلش هم آمد و موضوع را با من در میان گذاشت و قرارداد بستیم.


کیوان کثیریان، منتقد سینما ‏
دیوار بی‌اعتمادی بین سینما و ادبیات بلند است 

کیوان کثیریان، روزنامه‌نگار و منتقد سینما معتقد است که ادعاها در مورد کپی‌برداری فیلم‌ها از آثار ادبی نشان می‌دهد که اتفاق خوبی بین ادبیات و سینما نیفتاده است. هر چند تا زمانی که این مسائل در یک شورای داوری به صورت دقیق بررسی نشود، نمی‌توان حق را به یکی از طرفین داد اما طبیعتا اثبات آن بهای گزافی خواهد داشت.
آقای کثیریان،‌ شما به همه زوایا و گره‌های حوزه سینما آشنا هستید. این روزها پدیده نوظهوری ‏بین نویسندگان رمان و سینماگران چالش ایجاد کرده است. عده‌ای از نویسنده‌ها معتقدند ‏مشخصا داستان یک سری از فیلم‌ها از روی رمان‌هایشان کپی شده یا اقتباس آزاد داشتند. فکر ‏می‌کنید چقدر این موضوع می‌تواند درست باشد؟
من فکر می‌کنم گروهی باید این موضوع را داوری کنند و فیلم‌هایی که ادعا می‌شود از رمان‌ها کپی‌برداری کرده‌اند را ببینند که معمولا این گروه در شورای داوری خانه سینما هستند و قضاوت می‌کنند و گرنه که خیلی ‏از اینها می‌تواند صرفا در حد ادعا باقی بماند.‏
این ماجرا چقدر در تاریخ سینمای ایران سابقه دارد؟ ‏
چند روز پیش مهدی افروزمنش نویسنده کتاب سالتو گفته بود که بخشی از فیلم مغزهای کوچک زنگ‌زده ‏از روی رمان او ساخته شده، اما به‌هرحال باید کتاب ایشان را هم خواند و بعد درباره این جور مسائل نظر ‏قطعی داد.‏
این مشکل چه راه حلی دارد؟ چون ظاهرا درحال فراگیر شدن است؟
راه حل مشکل این است که ادبیات و سینما بیشتر به هم نزدیک شوند. یک بخش زیادی از مشکلات این ‏است که نویسندگان و دوستان حوزه ادبیات روی خوشی به سینما نشان نمی‌دهند و دوستان سینماگر هم ‏خیلی سابقه خوبی در وفاداری به آثار ادبی ندارند. برای همین شاید در ایران هنوز این اتفاق نیفتاده است که ‏ادبیات و سینما به هم وام دهند. ‏
به نظر شما به کدام طرف می‌شود حق داد؟ نویسندگان یا سینماگران؟
دیوار بی‌اعتمادی بین سینما و ادبیات بلند است. بنابراین من نمی‌توانم به کسی حق دهم چون دو طرف در ‏این ماجرا دخیل هستند و درواقع می‌توان گفت این یک ارتباط معیوب دو طرفه است. البته اهالی سینما ‏یعنی سینماگر یا تهیه‌کننده برای اثر ادبی چندان شأنی قایل نیستند و احتمالا در خرید اثر نویسندگان هم ‏عددهای کوچکی پیشنهاد می‌شود و در ادامه هم چندان وفاداری به آثار ادبی ندارند. چون سینماگر بیشتر ‏معتقد است اثر مال خودش است و درواقع می‌خواهد تأثیر خودش را روی اثر بگذارد. ‏
با این تعریف نمی‌شود حق را به نویسندگان داد؟
اول این‌که اگر مشخصا در مورد یک فیلم خاص صحبت کنیم و نویسنده رمان چنین ادعایی دارد، طبیعتا ‏موضوع باید داوری شود و بعد نظر قطعی در مورد حقوق طرفین بدهیم. به‌هرحال اگر فیلمی که ساخته می‌‏شود تفاوت‌های آشکاری با رمان داشته باشد ممکن است به رمان لطمه بزند. در این مواقع اگر رمان نویس ‏اسم و رسمی داشته باشد می‌گوید دیگر رمان من نیست یا قصه من خراب شده. به همین دلیل بر نمی‌تابد ‏و فکر می‌کند که رمانش در ذهن آدم‌ها تأثیر خوبی داشته، اما فیلم این تأثیر را مخدوش کرده. در مجموع ‏اتفاق خوبی بین ادبیات و سینما نیفتاده است. با توجه به این‌که اثر ادبی با فراغ بال نوشته شده، منبع بسیار خوبی برای فیلمنامه‌ها است. اما متاسفانه شهوت مولف ‏نشان دادن خود، مانع این می‌شود که اتفاق خوبی بیفتد. به‌هرحال گاهی هم اهل ادبیات وسواس بیش از ‏حدی در مورد اثرشان دارند و می‌خواهند همان‌طور که هست حفظ شود، چون احساس می‌کنند وقتی اثرشان ‏به فیلم تبدیل شود یک نام بزرگ داستانشان را مال خودش می‌کند.


احمد طالبی‌نژاد منتقد سینما
بزرگان سینما هم کپی‌کاری کرده‌اند

گفت‌وگو با سیامک گلشیری تبدیل به یک پرونده شد. پرونده‌ای درباره موضوع کپی فیلم‌های ‏سینمایی از داستان رمان‌های ایرانی. ماجرایی که هفته گذشته هم از طرف نویسنده کتاب سالتو ‏رسانه‌ای شده بود، اما کارگردان فیلم مغزهای کوچک زنگ زده به آن واکنشی نشان نداد. احمد ‏طالبی نژاد نویسنده و منتقد سینما که سال‌ها در این حوزه‌ها فعالیت کرده، خاطراتی دست اول از ‏موضوعات مشابه دارد. از ماجرای کپی دو فیلم مسعود کیمیایی از کتاب‌های محمود دولت آبادی تا ‏فیلم نفرین ناصر تقوایی. طالبی‌نژاد در این گفت‌وگو درباره معضل و چالش جدی بین نویسندگان ‏و سینماگران و راه‌حل خروج از این معضل به «شهروند» می‌گوید.‏
آقای طالبی‌نژاد سابقه کپی‌برداری یا اقتباس آزادِ فیلم‌های سینمایی از داستان رمان‌های ایرانی از کجا شروع می‌شود؟
اولا ایران جزو معدود کشورهایی است که قانون کپی‌رایت در آن وجود دارد اما هرگز رعایت نمی‌شود. بنابراین بار اول نیست که سینماگران به داستان و ادبیات بدون اجازه چنگ انداخته‌اند و درواقع می‌توان گفت سوءاستفاده کرده‌اند. مشهورترین اتفاقی هم که همگان به‌‌خصوص هم‌نسلان من بیشتر در جریانش هستند ماجرایی است که بین محمود دولت‌آبادی و مسعود کیمیایی سر فیلم خاک پیش آمد. این فیلم براساس آوسنه باباسبحان نوشته دولت‌آبادی ساخته شد. هر چند که او همان موقع واکنش نشان داد و به این اقتباس اعتراض کرد و معتقد بود فیلم با دخالت‌هایی که در داستان او داشته به اثرش لطمه زده است. این ماجرا تا جایی پیش رفت که آقای دولت‌آبادی کتابی به نام ضمیمه فیلم خاک نوشت و در آن‌جا ماجرا را مفصل توضیح داد. بعد از آن هم دوباره این اتفاق پیش آمد و بعد از انقلاب آقای دولت‌آبادی ادعا کرد که فیلم گوزن‌ها هم برداشتی از نمایشنامه تنگنا است.
این ادعای آقای دولت‌آبادی درست بود و اثبات شد؟
بله؛ درست بود و همان موقع در مجله فیلم منتشر شد و خیلی هم سروصدا کرد. من به هر دو این بزرگواران یعنی آقای دولت‌آبادی و کیمیایی علاقه دارم اما به ‌هر حال چون نمایشنامه تنگنا را خوانده بودم و فیلم گوزن‌ها را هم دیده بودم، این شباهت کاملا مشهود بود.
مسعود کیمیایی چه واکنشی به این ماجرا نشان داد؟
آقای کیمیایی هم همان موقع پاسخ تندی در جواب دولت‌آبادی نوشت که در مجله فیلم چاپ شد؛ اما به ‌هر حال همه آنهایی که این دو تا اثر رادیده و خوانده بودند، می‌دانستند این شباهت‌ها وجود دارد.
ظاهرا این سابقه بیشتر به آثار آقای دولت‌آبادی و فیلم‌های آقای کیمیایی برمی‌گردد.
البته فقط همین دو مورد بود که درباره آثار آقای دولت‌آبادی و کیمیایی پیش آمد ولی بعد از آن هم ظاهرا فیلمسازان دیگر گهگاه ناخنک‌هایی به آثار دولت‌آبادی زده بودند. یادم است یک‌بار دیگر هم او مدعی شده بود هر فیلم روستایی که می‌بیند یک تکه‌هایی از «کلیدر» را دارد. باز این را هم کم و بیش درست می‌گفت و انگار این رمان تأثیر خودش را گذاشته بود و فیلمسازانی که می‌خواستند سراغ سوژه‌های روستایی بروند از تکه‌های این کتاب برداشت می‌کردند.
بنابراین این اتفاقات مسبوق به سابقه است.
بله؛ این اتفاق مربوط به سال‌های اخیر و فیلمسازان جوان نمی‌شود. یک نمونه تاریخی دیگر این ماجرا هم به فیلم نفرین اثر ناصر تقوایی فیلمساز بزرگ سینمای ایران مربوط می‌شود. به نظرم یکی از بهترین فیلم‌های تقوایی است که داستانش را از کتاب نویسنده‌ای اهل اروپای شرقی برداشت کرده بود ولی اسم نویسنده در تیتراژ نیامده بود. بعدها یک نفر مچ تقوایی را گرفت و این موضوع را مطرح کرد و من هم در کتاب به روایت ناصر تقوایی این نکته را با او در میان گذاشتم و خودش هم به نوعی اعتراف کرد که بله به نوعی از این کتاب اقتباس کرده است. همه جای دنیا هم این اتفاق می‌افتد اما چون در آن‌جا قانون کپی‌رایت رعایت می‌شود اگر نویسنده‌ای شکایت کند به موضوع رسیدگی می‌شود ولی در این‌جا هیچ‌کس به داد دولت‌آبادی و امثال او نرسید. کما این‌که از آثار زنده‌یاد احمد محمود هم خیلی سوءاستفاده شد اما دم بر نیاورد چون می‌دانست صدایش به جایی نخواهد رسید.
ظاهرا شما به این موضوعات در سینمای ایران خیلی توجه دارید؛ مدتی پیش هم شما نخستین نفری بودید که از شباهت یک فیلم سینمایی با رمانی که خوانده بودید، خبر دادید.
بله، من کتاب سالتو اثر مهدی افروزمنش را خوانده بودم. به نظرم یک رمان اجتماعی خیلی خوب است و فیلم مغزهای کوچک زنگ‌زده را که دیدم، متوجه شباهت بخش‌هایی از فیلم با فضایی که در این کتاب ترسیم شده بود، شدم. به ‌هرحال ببینید! شاید اشکالی نداشته باشد که یک فیلم از رمانی تأثیر بگیرد، اما مشروط به این‌که در تیتراژ نوشته شود با نگاهی به کتاب فلان.
آقای طالبی‌نژاد! چرا فیلمسازانی که داستان فیلم‌های‌شان تأثیر گرفته از کتاب‌هاست، حاضر به ذکر نام نویسنده اثر نمی‌شوند؟ برداشت شما از این ماجرا چیست؟
واقعیت این است که تعریف غلط تالیف باعث شده که یک فیلمساز فکر کند که اگر بگوید با نگاه یا برداشت آزاد از فلان اثر، دیگران بگویند پس او فیلمساز مولف نیست. اینها همه تعابیر غلطی است که از معنای مولف در ایران وجود دارد.
با این‌که این ماجرا در سینمای ایران سابقه‌دار است و تکرار آن حتی ممکن است باعث سلب اعتماد عمومی نسبت به فیلمسازان شود، اما تاکنون نه انجمن صنفی نویسندگان و نه حتی ارشاد برای حل این معضل، قانونی وضع نکرده‌اند. با این شرایط تکلیف چیست؟ چطور باید راه حلی برای این معضل پیدا کرد؟
به نظر من هر نویسنده‌ای که زنده است یا حتی وراث نویسندگان می‌توانند به خانه سینما شکایت کنند. این قضیه خیلی مهم است و برای توضیح بهتر مطلب باز هم یک مثال تاریخی می‌زنم. پائولو پازولینی، کارگردان فقید ایتالیایی در قسمتی از فیلم «مده آ» از آواز اکبر گلپایگانی استفاده کرد. گلپایگانی هم از او شکایت کرد و بعد از مدتی دادگاهی در ایتالیا پازولینی را محکوم و مجبور به پرداخت غرامت به او کرد. بنابراین می‌خواهم بگویم که یکی از راه‌های برخورد با این موضوع در ایران هم شکایت کردن صاحبان اصلی اثر است تا شاید به‌هرحال نتیجه‌ای حاصل شود.
به‌عنوان سوال آخر می‌خواهم بگویید این ماجرا ضعف سینمای ایران به‌خصوص در بخش فیلمنامه‌نویسی است؟
ببینید! سینمای ایران ضعف زیاد دارد که یکی از آنها هم این ماجراست. ولی واقعیت این است که بیش از این‌که ضعف کلی سینما باشد، ضعف فقدان نهادهای قانونی در سینمای ایران است. فیلمنامه‌ها را باید در خانه سینما ثبت کنند ولی هیأت کارشناسی برای رصد دقیق فیلمنامه‌ها وجود ندارد. به ‌هرحال در سینمای ایران فیلمنامه و فیلمنامه‌نویسی وضع بسیار اسفباری دارد. برای این‌که تقریبا حتی یک‌درصد هزینه تولید فیلم هم برای فیلمنامه هزینه نمی‌شود و بنابراین عده‌ای به جای این‌که برای اقتباس از یک اثر هزینه‌ای پرداخت کنند، ترجیح می‌دهند بی‌سر و صدا نوکی به داستان کتاب‌ها بزنند و صدایش را هم درنیاورند.