گزارشی در مورد بایدها و نبایدهای نام‌گذاری خیابان نجات‌الهی به «گذر صنایع‌دستی»

یک «ویلا»ی مسافر پسند وسط پایتخت

➊ تردد بالای تجار ایرانی و خارجی در ساختمان اتاق بازرگانی سبب شد کار صنایع‌دستی فروشی‌ها سکه شود و به پاتوقی برای خرید سوغاتی و هدیه بدل شود. این رونق اما ماندگار نبود و کم شدن رفت‌وآمدها و گران بودن کالاهای صنایع‌دستی برای خریداران ایرانی باعث شد مراکز صنایع‌ دستی‌فروشی دوران کساد را تجربه کنند

➋ پویا محمودیان، معاون صنایع‌دستی: «با توجه به این‌که فروشگاه‌های صنایع‌دستی از گذشته در خیابان نجات‌الهی بودند و درحال حاضر 50 فروشگاه صنایع‌دستی در آن فعالیت می‌کنند، این خیابان برای بسیاری از ساکنان پایتخت و همین‌طور ایرانیان خارج از کشور، جنبه نوستالژیک دارد و به همین منظور باید موردتوجه قرار گیرد.»

➌ «یکی از نکاتی که در شورا مدنظر قرار گرفته این است که در هر طرحی که قرار است اجرایی شود، پیوست ترافیکی آن مدنظر قرار بگیرد. البته درحال حاضر قرائن نشان از این دارد که این خیابان مناسب‌ترین مکان برای گذر صنایع‌دستی است. اگر موانعی هم وجود داشته باشد، بی‌شک برطرف می‌شود.»


بعد از باب‌ همایون، سی‌تیر و لاله‌زار حالا چندوقتی است نام هنری‌ترین خیابان تهران سر زبان‌ها افتاده است؛ خیابانی که در دهه 40 لوکس‌فروشی‌ها و مراکز صنایع‌دستی را در کنار هتل‌های انقلاب، مرمر، هویزه و … در خود جای داد و تردد بالای تجار ایرانی و خارجی در ساختمان اتاق بازرگانی سبب شد کار صنایع‌دستی فروشی‌ها سکه شود و به پاتوقی برای خرید سوغاتی و هدیه بدل شود. این رونق اما ماندگار نبود و کم شدن رفت‌وآمدها و گران بودن کالاهای صنایع‌دستی برای خریداران ایرانی باعث شد مراکز صنایع‌ دستی‌فروشی دوران کساد را تجربه کنند و به فکر چاره باشند. شاید برای همین هم بود که بعضی از این مراکز به لوازم چینی روی خوش نشان دادند تا تکانی به کاروکاسبی‌شان داده باشند، اما این هم راه‌ چاره نبود و مغازه‌داران از کسادی بازار گلایه‌مند بودند تا این‌که 20خرداد مصادف با روز جهانی صنایع‌دستی زمزمه‌هایی از رویای شیرین شورای شهر برای خیابان نجات‌الهی خبرساز شد و نوید از روزهای رونق این خیابان داد. در همان روزها بود که پویا محمودیان، معاون صنایع‌دستی سازمان میراث‌فرهنگی و گردشگری در نشستی خبری پرده از این رویای شیرین برداشت و از طرح تبدیل خیابان ویلا به گذر صنایع‌دستی خبر داد: «با توجه به این‌که فروشگاه‌های صنایع‌دستی از گذشته در خیابان نجات‌الهی بودند و درحال حاضر 50 فروشگاه صنایع‌دستی در آن فعالیت می‌کنند، این خیابان برای بسیاری از ساکنان پایتخت و همین‌طور ایرانیان خارج از کشور، جنبه نوستالژیک دارد و به همین منظور باید موردتوجه قرار گیرد.» بعد از آن و در 21خرداد مراسمی به مناسبت بزرگداشت هفته صنایع‌دستی در خیابان ویلا برگزار و تابلو «گذر صنایع‌دستی» اول خیابان نصب شد تا آغاز طرح گذرگاه‌هایی با محوریت حوزه فرهنگ، هنر و گردشگری که از ابتدای شورای پنجم مطرح شده بود کلید بخورد.

گذر برای هنر، بعد از 6سال
ماجرای ویلا و تبدیل شدنش به گذر صنایع‌دستی به‌سال 91 برمی‌گردد؛ سالی که شورای شهر تهران در میان خیابان‌های مطرح شده برای طرح پیاده‌راه کردن با اجرایی شدن آن در خیابان ویلا موافقت کرد، البته معاون ‌صنایع‌دستی آن دوران در نشست با مدیران بانک‌های‌ عامل اجرای طرح اختصاص جوایز به صنایع‌دستی از این طرح صحبت کرد. محمد‌حسن صالحی درباره دلیل مساعد بودن خیابان ویلا برای اجرایی شدن پیاده‌راه گفته بود: «در تهران بهترین محل برای تبدیل به بازارچه صنایع‌دستی خیابان ویلاست، ما نباید دنبال احداث فضاهای غیرواقعی باشیم، جایی تازه برای بازارچه ایجاد کنیم. در حالی‌که خیابان‌هایی مثل خیابان ویلا آماده تبدیل شدن به بازارچه هستند. اگر شهرداری این خیابان را پیاده‌راه کند با تاییدی که از رئیس شورای شهر تهران گرفته‌ایم این خیابان تبدیل به یک بازارچه صنایع‌دستی می‌شود.» البته یکی از دلایل مطرح شدن این طرح ایجاد رستوران‌ها و داروخانه‌های سنتی در این خیابان بود.
محمدجواد حق‌شناس، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای شهر تهران هم در مورد تغییر کاربری خیابان نجات‌الهی گفته بود: «در ابتدای آغاز به کار شورای پنجم یکی از محورهای مهم توجه به گذرگاه‌هایی با محوریت حوزه فرهنگ، هنر و گردشگری بود و برای این منظور هم پهنه‌ها و گذرگاه‌هایی شناسایی شده که در بخش‌های کتاب، صنایع‌دستی و هنر است. به این ترتیب خیابان نجات‌الهی به‌عنوان گذر صنایع‌دستی انتخاب شد و امیدواریم با این اقدامات علاوه بر معرفی صنایع‌دستی به شهر و گردشگران، سه‌میلیون خانواری که مستقیم با صنایع‌دستی ارتزاق می‌کنند، مورد توجه قرار گیرند.»
بعد از سال‌ها بالاخره ماه پیش این طرح با نصب تابلو «گذر صنایع‌دستی» کلید خورد تا منتقدان این طرح موضوع بازار عودلاجان را پیش بکشند و از تفاهمنامه سه‌جانبه میان شهرداری تهران و سازمان میراث فرهنگی و مالکان مغازه‌داران عودلاجان بگویند؛ تفاهمنامه‌ای که مقرر کرده بود هرکدام از طرفین با پرداخت بخشی از هزینه بازار تاریخی عودلاجان را مرمت و تبدیل به بازار صنایع‌دستی کنند. اتفاقی که‌سال گذشته افتاد؛ به‌طوری که شهرداری و سازمان میراث فرهنگی هزینه‌های میلیاردی این بازار تاریخی را تقبل کردند و به موازات در خردادماه تابلو «گذر صنایع‌دستی» در ویلا نصب شد. در آن زمان حاضران هیچ‌کدام حرفی از عودلاجان به میان نیاوردند، البته عده‌ای با مطرح کردن نام بازار عودلاجان از موازی‌کاری و دوباره‌کاری شورا و شهرداری سخن گفتند و به هزینه‌هایی که برای مرمت این بازار شده بود، اشاره کردند. احمدمسجد جامعی، یکی از اعضای شورای شهر در پاسخ به این صحبت‌ها گفته بود: «اما با نگاهی جامع‌تر به این خواهیم رسید که وجود بازارهای صنایع‌دستی با یکدیگر منافاتی ندارد. من در همان مراسم افتتاح راسته صنایع‌دستی در خیابان ویلا در جمع دوستان موضوعی را گفتم که آقای مونسان و حناچی هم این موضوع را قبول کردند که باید هرکدام از این بازارها یک پیوست اجتماعی داشته باشد.»
حسن خلیل‌آبادی، عضو شورای شهر اما مطرح کردن طرح تغییر کاربری خیابان نجات‌الهی را کار کمیسیون اجتماعی و فرهنگی شورای شهر می‌داند و در گفت‌وگو با «شهروند» می‌گوید: «یکی از انتقاداتی که به این کار وارد می‌شود این است که این راسته از گذشته محل فروش صنایع‌دستی بوده. این نام‌گذاری برای آشنایی بیشتر مردم، علاقه‌مندان به این هنر و توجه ویژه در این راستا صورت گرفت تا به موجبات آن امکاناتی فراهم شود تا صنایع‌دستی فرصت مناسب‌تری برای عرضه بیابند.»
خلیل‌آبادی نصب تابلو را گام نخست این طرح می‌داند: «برای تکمیل این پروژه قرار است طرح نهایی با مشارکت شهرداری و کمیسیون اجتماعی و فرهنگی تهیه شود؛ طرحی که قرار است تمام ابعاد و جنبه‌های این پروژه‌ را در نظر بگیرد. درواقع نام‌گذاری اتفاقی بود که باید می‌افتاد تا طرح، قدم در مراحل توسعه خود بگذارد.»
این عضو شورای شهر اعلام زمان‌بندی پایان این طرح را ممکن نمی‌داند: «باید اقدامات این امر مهیا شود اگرچه استقبال هنرمندان هم تاثیرگذار خواهد بود. در این طرح قرار است بعضی از کارگاه‌هایی که قابلیت انتقال دارند به این خیابان منتقل شوند تا در راستای آن ما کارگاه‌های آموزشی را هم داشته باشیم.»

باید منتظر ماند
امینی یکی از پیشکسوتان خیابان نجات‌الهی است که در مراسم نام‌گذاری خیابان ویلا از دست شهردار لوح تقدیر گرفته است. او در مورد سابقه‌اش از کار در حوزه صنایع‌دستی می‌گوید: «من همه عمرم را در صنایع‌دستی گذرانده‌ام. از سال‌هایی که 7 یا 8 سال بیشتر نداشتم و حتی دورانی که در اصفهان میناسازی را آموختم. در همه این سال‌ها شاگردی بسیاری از فعالان این عرصه را کردم، تا این‌که 35سال پیش مغازه خودم را راه‌اندازی کردم. کارگرهای زیادی هم در همین مغازه کار را آموختند و حالا مغازه خودشان را دارند.» امینی اجرایی‌شدن طرح گذر صنایع‌دستی در خیابان ویلا را معطوف به کوتاه‌مدت نمی‌داند و بر این باور است که طرح‌هایی از این دست تنها در بلندمدت می‌توانند تاثیرات مثبت خود را به‌جا بگذارند. درحال حاضر واقعا خریدوفروش صنایع‌دستی خوب نیست و شاید این طرح بتواند گره‌ای از این مسأله باز کند. «قبل از انقلاب کاروکاسبی ویلا رونق داشت و مراکز زیادی فعالیت می‌کردند، اما درحال حاضر شرایط کاملا فرق کرده است.» او فروش عمده صنایع‌دستی را معطوف به حضور توریست می‌داند: «اعلام می‌کنند 6 یا 10‌میلیون توریست به ایران آمده‌اند، اما هنوز فروش در ویلا کساد است، چون تعدادی از این توریست‌ها از عراق می‌آیند که یا قصد زیارت دارند یا کارهای درمانی، سایر توریست‌ها هم قدرت خرید صنایع‌دستی را ندارند. درواقع تعداد توریست‌هایی که قدرت خرید بالایی دارند، باید افزایش بیابد تا کار فروش ویلا به روزهای رونق خود برگردد.»
امینی از زمانی می‌گوید که به دولت دستور داده شد تا برای هدیه‌دادن به میهمانان و کارکنان‌شان صنایع‌دستی بخرند، تا کمی رونق به این راسته برگردد: «اما با این حال شرایط مطلوب نیست و حالا گفتن از اجرایی‌شدن طرح گذر صنایع‌دستی این امید را زنده کرده شاید به روزهای رونق برگردیم. در مورد این طرح با کسبه صحبت شده و در میان آنها هم موافق و هم مخالف داشتیم.» به گفته این مغازه‌دار قدیمی بیشتر مخالفان طرح از احتمال مشکل ترافیکی و هجوم دستفروشان به این پیاده‌راه سخن گفته بودند: «هرکدام از این مسائل می‌توانند مشکلات زیادی را به وجود بیاورند، اما قرار بر این است شهرداری از جمع‌شدن دستفروش‌ها در این راسته جلوگیری کند و در مورد ترافیک‌ هم راهکار ایجاد پارکینگ طبقاتی مطرح شده است، البته اجرایی‌شدن هر دو اینها به گذر زمان نیاز دارد.»

این طرح زمان‌بر است و شاید‌ سال آینده هم دنبال شود
محمود میرلوحی، عضو شورای شهر تهران در مورد طرح پیاده‌راه‌کردن و طرح‌های توسعه‌ای خیابان نجات‌الهی به «شهروند» می‌گوید: «شورای شهر در بودجه امسال 6 گذر فرهنگی را پیش‌بینی کرده و به همین منظور بودجه‌ 200میلیاردی اختصاص داده شده است؛ درواقع برای تملک ساختمان‌هایی که در این مسیرها وجود دارد، مانند مسیر فرهنگی رودکی و گذر صنایع‌دستی نجات‌الهی. طرح گذر نجات‌الهی استارت خورد و تلاش بر این است این خیابان به محلی برای نمایشگاه‌ها و گالری‌های فصلی صنایع‌دستی و محل شناخته‌شده‌ای برای این صنایع بدل شود، تا به موجب آن شناخت بیشتری برای گردشگران و خریداران داخلی به‌وجود بیاید. در حقیقت دیده شدن این خیابان و به واسطه آن صنایع‌دستی شهرهای مختلف محقق و در واقع فضای دایمی برای تبادل‌نظر و خبر و دانش صنایع‌دستی فراهم شود.»
میرلوحی درباره ظرفیت‌های این خیابان برای اجرایی شدن این طرح گسترده می‌گوید: «از گذشته تعدادی عرضه‌کننده صنایع‌دستی در این خیابان فعال بودند و تبدیل آن به گذر صنایع دستی برای بدل شدن این خیابان به مرکز فروش صنایع‌دستی بود. قبل از انقلاب ما راستاهایی همچون راسته زرگرها، خیاط‌ها و بزازها و … را در بازار داشتیم. در صنایع‌دستی چنین مسأله‌ای را نداشتیم، این طرح موجب می‌شود این اتفاق بعد از سال‌ها بیفتد. اگر اجرایی کردن این طرح به فضای بیشتری نیاز داشته باشد، می‌توان از خیابان‌های اطراف استفاده کرد.»
این عضو شورای شهر تهران این اتفاق را میمون می‌داند و در مورد مشکلات احتمالی که شاید در آینده پیش بیاید، می‌گوید: «یکی از نکاتی که در شورا مدنظر قرار گرفته این است که در هر طرحی که قرار است اجرایی شود، پیوست ترافیکی آن مدنظر قرار بگیرد. البته درحال حاضر قرائن نشان از این دارد که این خیابان مناسب‌ترین مکان برای گذر صنایع‌دستی است. اگر موانعی هم وجود داشته باشد، بی‌شک برطرف می‌شود.»
میرلوحی در مورد زمان‌بندی اجرایی شدن این طرح می‌گوید: «مهم این است که این استارت زده شده است. قرار است ساختمان‌های قدیمی این خیابان را شهرداری به کمک میراث فرهنگی مرمت کند تا محلی برای گالری‌ها، نمایشگاه‌ها و آموزشگاه‌ها شوند. رونمایی از این طرح صورت گرفته و در طول زمان اجرایی می‌شود. بخشی از آن امسال اجرایی خواهد شد و اگر نیاز باشد، ‌سال آینده هم دنبال خواهد شد، تا به‌طور کامل اجرایی شود.»

امین سربیشه هم یکی از کاسبان خیابان نجات‌الهی است و امید دارد این طرح در بلندمدت پاسخ بدهد و رونق را به مراکز فروش صنایع‌دستی این خیابان برگرداند: «این طرح بحث مطالعاتی گسترده‌ای است که باید زمان داد تا به نتیجه مطلوبی که به منظور آن طراحی‌شده برسد. این طرحی مشترک میان شهرداری و سازمان میراث فرهنگی است که به امید رونق این حوزه در خردادماه استارت خورد.» این کسبه که 35سال عمرش را در این حوزه صرف کرده است، می‌گوید: «در این راسته صنایع‌دستی محبوب و مشهور شهرهای مختلف به فروش می‌رسند، اما بیشتر صنایع‌دستی از شهر اصفهانند. بیشترین فروش صنایع‌دستی از طرف توریست‌هاست و بعد از آن تک‌خریداران همشهری‌هاست، البته بخشی از فروش هم از طریق ارگان‌ها و سازمان‌های دولتی است که در مناسبت‌ها خرید می‌کنند. در شرایط فعلی توریست‌ها پایین‌ترین خرید را دارند و امید همه مراکز فروش این خیابان به اجرایی شدن این طرح است.» سربیشه در ادامه به جلسه‌ای که با کسبه برگزار شد، اشاره می‌کند و می‌گوید: «همه کسبه در جلسه‌ای شرکت کردند و در مورد مزایای این طرح صحبت شد، البته پارکینگ و دستفروش‌ها بزرگترین دغدغه کسبه است که قول‌های مساعدی در این زمینه داده شده، اگرچه با توجه به شرایط فضای این خیابان، محلی برای احداث پارکینگ به چشم نمی‌خورد، مگر این‌که شهرداری فضای شخصی را خریداری کرده و به این امر اختصاص دهد.»