شهروند از وضع نامناسب آموزش‌های محیط زیستی در کتاب‌های درسی و مدارس گزارش می‌دهد

۳ فیل در یک قفس

مهتاب جودکی| از خیلی وقت پیش قرار بود که طبیعت و محیط‌زیست را به مدرسه‌ها بیاورند. این هدف البته بیشتر رنگ شعار داشت اما اکنون در عصر بحران‌های محیط‌زیستی، در زمانه‌ای که آموزش از زمان کودکی می‌تواند سرنوشت آینده زمین را تحت‌تأثیر قرار دهد، کتاب‌های مدرسه در ایران چقدر از محیط‌زیست می‌گویند؟ برای کودکان، دانش‌آموزان، اهالی آینده این اقلیم، آیا همین کافی است؟
کتاب‌های دانش‌آموزان امروزی زمین تا آسمان با کتاب‌های نسل گذشته- بچه‌های دهه60 و 70- توفیر دارد. هرچند باز هم این کتا‌ب‌ها آموزش‌های درستی درباره محیط‌زیست ندارند اما گنجاندن مطالبی مربوط به طبیعت و زمین در کتاب‌های درسی، نگرش و رفتار دانش‌آموزان را نسبت به محیط‌زیست تغییر خواهد داد و مسئولت‌پذیری‌شان را بیشتر خواهد کرد.
کودکان امروز بسیاری‌شان محیط‌زیست را بعد از نابودی و تغییر بسیار دیده‌اند؛ گاوخونی را خشک دیده‌اند و دریاچه ارومیه را کم‌آب، رودخانه‌ها را کم‌‌رمق دیده‌اند و سر راهشان سدهای بسیار. در زمانه آنها حتی مدرسه‌های طبیعت که برای یادآوری و دوستی‌شان با محیط‌زیست به راه افتاده بودند، دوام نیاوردند و یکی‌یکی بسته شدند. کتاب شاید تنها بازمانده سبز آنها در مدرسه‌ها باشد. این گزارش به کتاب‌های آموزشی مدارس (چاپ 97) می‌پردازد؛ کتاب‌هایی که اگر از محتوای سبز دور نباشند، می‌توانند عبور از بحران‌های محیط‌زیستی را آسان‌تر کنند و دانش‌آموزان را مطالبه‌گر بار بیاورند.

کتاب‌های اول تا پنجم دبستان

بررسی کتاب‌های فارسی، علوم تجربی، علوم اجتماعی و هدیه‌های آسمان از مقطع اول تا پنجم دبستان نشان می‌دهد کتاب‌های مدرسه چندان خالی از مطالب محیط‌زیستی نیستند، هرچند مطالبی در آنها را- که به‌طور مستقیم قصد آموزش محیط‌زیست نداشته‌اند- می‌توان آموزش غلط تعبیر کرد.
در بین کتاب‌های آموزشی اول دبستان، در علوم تجربی به اهمیت آب، خاک، سنگ، گیاهان و حیوانات پرداخته شده است. اگر قرار بر سختگیری باشد، می‌توان درباره نبود هیچ تصویر و نامی از گونه‌های بومی این سرزمین در این کتاب گلایه کرد. این گلایه‌ای است که به انیمیشن‌های تولید ایران وارد است که شخصیت‌های آن به تقلید از انیمیشن‌های خارجی از گورخرهای سیاه و سفید و زرافه و فیل پر است و هیچ نشانی از یوزپلنگ و مم بلوچی و گور ایرانی در آنها نمی‌توان دید.
کتاب فارسی اول دبستان به نظر می‌آید بیش از کتاب علوم به ارتباط با حیوانات و گیاهان پرداخته است. در یکی از صفحات گنجشکی روی زمین افتاده، کودکِ توی نقاشی آن را به خانه می‌برد، درمانش می‌کند و دوباره پروازش می‌دهد. هر صفحه این کتاب با تصویر حیوانات و گیاهان پر شده است. در یکی از درس‌ها به تغذیه از حیوانات پرداخته شده، آبزیان خلیج‌فارس معرفی شده و یکی از درس‌ها قصه‌ای است درباره حلزون. نگاره 8 همین کتاب اما با عنوان «چه دنیای قشنگی» باغ‌وحشی بدون آب و علف را تصویر کرده است؛ سه فیل در یک قفس تنگ، دو شتر کنار قفس دو گرگ، چهار آهو میان فنس‌ها. با این‌همه این تصویر بی‌شباهت به وضع کنونی باغ‌وحش‌های کشور نیست. یا در نگاره 10، زیر عنوان «نوروز در خانه ی ما»، تصویری از خانواده‌ای پای سفره هفت‌سین دیده می‌شود که ماهی قرمزی در تنگ دارند.
در مقطع دوم دبستان، کتاب فارسی بسیاری از مفاهیم و واژه‌ها را از زبان حیوانات بیان کرده است. فصل هفتم درباره طبیعت است و یکی از درس‌های آن، کودکان را از دست‌زدن به حشرات و حیوانات آزاد در حیات وحش منع می‌کند. کتاب علوم هم کوتاه به این می‌پردازد که برخی کارهای انسان آب رودخانه را آلوده می‌کند و مفاهیم دیگری درباره طبیعت بیان می‌کند.
در سوم دبستان برای نخستین‌بار علوم اجتماعی تدریس می‌شود. در یکی از درس‌های این کتاب به این‌که ماده اولیه بسیاری از ابزار از منابع طبیعی گرفته می‌شود، پرداخته شده و مطلبی کوتاه درباره صرفه‌جویی می‌گوید و درسی به بازیافت اختصاص دارد.
درکتاب فارسی در فصل بهداشت، درسی به نام «آسمان آبی، طبیعت پاک» به حفظ پاکیزگی محیط‌زیست پرداخته شده و در درسی با عنوان «آواز گنجشک» به آلودگی صوتی. همچنین فصلی به نام طبیعت در این کتاب هست که یکی از درس‌های آن از اهمیت جنگل می‌گوید.
کتاب علوم تجربی این مقطع در دو بخش به اهمیت آب می‌پردازد و در بخش‌های دیگر درباره رشد آبزیان و معرفی گروه‌های خزندگان و پرندگان و پستانداران و دوزیستان.
مفاهیم مربوط به محیط‌زیست در چهارم دبستان کامل‌تر می‌شود. کتاب هدیه‌های آسمان به زیبایی‌های طبیعت به‌عنوان آفریده‌های خدا می‌پردازد که باید شکرگزارشان بود. این شیوه آموزش در کتاب هدیه‌ها، در مقاطع بعدی هم تکرار می‌شود.
علوم تجربی چهارم دبستان به سهم انسان‌ها در حفاظت از منابع انرژی و منابع طبیعی در زمین و مراقبت از این سیاره می‌پردازد. میزان تولید زباله و بازیافت آن، حفاظت از جانداران، گوناگونی گیاهان و حفاظت از آنها، زنجیره‌های غذایی جانوران و زیستگاه‌های گوناگون از مفاهیم دیگر مرتبط با طبیعت در این کتاب است.
کتاب فارسی هم از اهمیت فصول، شگفتی کوچ پرستوها و بازگشت‌شان می‌گوید قصه‌های کتاب فارسی اغلب روایتی از طبیعت است. در یکی از داستان‌ها به نام قدم یازدهم، نوشته سوسن طاقدیس، قصه‌ای از شجاعت در ادامه و تغییر و عادت‌کردن به محدودیت نوشته شده و بچه شیری به تصویر کشیده شده که مردم از فرارش از باغ‌وحش خوشحال می‌شوند.
در کتاب مطالعات اجتماعی پنجم دبستان، در فصل سرزمین ما، درسی به منابع آب ایران پرداخته شده و ایران کشوری کم آ‌ب معرفی و نمونه‌هایی از مصرف نادرست و آلوده‌کردن آب هم آموزش داده شده است.