تکرار تاریخ و رقابت‌های دوران جنگ سرد

رقابت تسلیحاتی روسیه و آمریکا تشدید می‌شود

یکی از مهم‌ترین نمادهای دوره جنگ سرد و پررنگ‌ترین رویکردهای این دوره که کمتر از نیم قرن به طول انجامید، رقابت تسلیحاتی آمریکا و شوروی بود. رقابتی که البته گهگاه با پیمان‌ها و توافقاتی، از شدت آن کاسته می‌شد. با روی کار آمدن گورباچف اما، شوروی به شکل عجیبی از ادامه آن پرهیز کرد تا در تاریخ، از این مسئله به عنوان یکی از علل کاهش اقتدار ابرقدرت شرق و از عوامل تسهیل فروپاشی شوروی یاد شود. وجه برجسته رقابت تسلیحاتی عصر جنگ سرد، گسترش حوزه نفوذ نظامی و استقرار موشک‌های بالستیک میان‌برد از سوی آمریکا و شوروی در مرزهای یکدیگر و در کشورهای مختلف به جهت کنترل اقدامات و محدودکردن تحرکات نظامی و امکان بازیگری یکدیگر بود. حالتی که از آن به عنوان صلح مسلح نیز یاد می‌شود. به تازگی روسیه اعلام کرده است در واکنش به تهدیدات اعضای ناتو اقدام به برگزاری رزمایشی با سلاح‌های اتمی تاکتیک خود می‌کند. به این بهانه به بازخوانی سابقه رقابت تسلیحاتی روس‌ها و غرب و خطر شکل‌گیری رقابتی مجدد به سبب تنش‌های تازه روسیه و آمریکا پرداخته‌ایم:

طرح در مقابل طرح؛ شوروی و آمریکا در نبرد قدرت
آمریکا پس از جنگ جهانی دوم با در پیش گرفتن سه طرح استراتژیک یعنی دکترین ترومن، طرح مارشال و تاسیس ناتو؛ جنگ سرد و رقابت با شوروی را آغاز کرد. بر این اساس، در دکترین ترومن(که برگرفته از سخنرانی هری ترومن، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا در ١٢ مارس ١٩٤٧ بود) مهار کمونیسم در جهان در اولویت آمریکا قرار گرفت. مطابق طرح مارشال(مارشال پلن که توسط جرج مارشال، وزیر خارجه وقت آمریکا ارائه شد) وابسته‌کردن اروپا از طریق اعطای وام برای بازسازی خرابی‌های جنگ جهانی دوم طراحی شد و در پیمان ناتو نیز برنامه دفاع جمعی در برابر حملات خارجی از جمله حمله شوروی از سوی آمریکا و کشورهای اروپای غربی تدارک دیده شد. بر این اساس، شوروی نیز اقدام به در پیش گرفتن سیاست پرده آهنین(حفظ شوروی و متحدانش در برابر نفوذ غرب با بخش‌بندی اروپا) تاسیس کمینفرم(سازمان اطلاعات احزاب کشورهای کمونیست برای همکاری اقتصادی در مقابل مارشال پلن) و پیمان ورشو(با حضور هشت کشور شوروی، آلبانی، آلمان شرقی، بلغارستان، چکسلواکی، رومانی، لهستان و مجارستان در برابر پیمان ناتو) کرد.

رقابت تسلیحاتی و معاهدات محدودکننده
دستیابی شوروی به ماهواره فضایی اسپوتنیک و موشک‌های قاره‌پیمای هسته‌ای در ١٩٥٧ شوک بزرگی به آمریکا و ناتو وارد کرد. در مقابل آمریکا نیز در سال ١٩٥٨ اقدام به پرتاب اولین ماهواره فضایی خود کرد و به ساخت موشک‌های مینوتمن و زیردریایی‌های مجهز به موشک پلاریس روی آورد تا رقابت تسلیحاتی دو کشور تشدید شود. بحران برلن(اصرار شوروی به آزاد اعلام‌کردن برلین شرقی و غربی به عنوان یک شهر واحد و مجزا) سبب ساخت دیوار برلین شد و تنش دو کشور را تشدید کرد. پس از مداخله آمریکا در کوبا به قصد حمایت از ضدانقلابیون مخالف کاسترو و شکست مفتضحانه در «واقعه خلیج خوک‌ها» در آوریل ١٩٦١، شوروی اقدام به استقرار موشک‌های میان‌برد اتمی در خاک کوبا در ١٥٠ کیلومتری سواحل فلوریدا کرد تا سرآغاز ماجرایی شود که از آن به عنوان «بحران موشکی کوبا» یاد می‌شود. افزون بر آن، شوروی کشتی‌های حامل موشک و بمب‌افکن‌های ایلوشین را نیز به سمت کوبا ارسال کرد. در پی این اقدام، آمریکا نیز ناوگان دریایی خود را اعزام کرد و خواستار برچیدن موشک‌های شوروی از کوبا شد. درنهایت با توافق دوطرفه، شوروی موشک‌هایش را در کوبا نابود کرد و کشتی‌های خود را بازگرداند، آمریکا نیز متعهد شد موشک‌هایش را از ترکیه و ایتالیا برچیند و به کوبا نیز حمله نکند.

معاهدات کنترل تسلیحات آمریکا و شوروی
پس از بحران موشکی کوبا به مدت یک دهه توسعه توان نظامی و ذخایر موشکی در دستور کار آمریکا و شوروی قرار گرفت. تا اینکه در موافقت‌نامه «سالت یک» در می ١٩٧٢ محدودکردن سلاح‌های استراتژیک دو کشور از جمله: موشک‌های بالستیک قاره‌پیما، موشک‌های بالستیک قابل پرتاب از زیردریایی و مجموعه زیردریایی‌های دو کشور مورد توافق قرار گرفت، هرچند میزان آن متوازن نبود. در معاهده سالت ٢ در ١٩٧٩ نیز شوروی محدودیت موشک‌های راهبردی به ١٣٢٠ عدد و آمریکا محدودکردن آزمایش موشک کروز تا برد ٦٠٠ کیلومتر را پذیرفت، هر چند آمریکا به بهانه حمله شوروی به افغانستان از اجرای آن سر باز زد. در دوره کارتر ساخت موشک پیشرفته ام ایکس با پاسخ متقابل شوروی و توسعه موشک‌های اس اس-٢٠ با برد ٥هزار کیلومتری همراه شد. با شکست طرح آپشن صفر ریگان(عدم استقرار موشک‌های آمریکا در اروپا به‌ازای جمع‌آوری موشک‌های اس‌اس-٢٠) شوروی، آمریکایی‌ها به استقرار موشک‌های پرشینگ-٢ و کروزیر در آلمان، بلژیک و هلند و تشدید تنش‌ها پرداختند. در دوره گورباچف اما مانور اغراق‌آمیز آمریکا روی برنامه دفاع استراتژیک موسوم به «جنگ ستارگان» سبب خطای راهبردی روس‌ها و تن دادن به حذف موشک‌های میان‌برد اتمی و موشک‌های استراتژیک دوربرد در قالب معاهده استارت و تضعیف شدید قدرت و امکان زورآزمایی نظامی شوروی شد.(ن.ک تاریخ دیپلماسی و روابط بین‌الملل، نوشته احمد نقیب‌زاده)

تاریخ تکرار می‌شود؟
از حدود یک سال و نیم قبل آمریکا اقدام به گسترش سلاح‌های هسته‌ای خود در اروپا و از جمله کشور انگلیس کرد.(١) علاوه بر انگلیس گفته می‌شود آمریکا در کشورهایی چون  ایتالیا، آلمان، بلژیک و هلند تسلیحات اتمی مستقر کرده(٢) و پس از آغاز جنگ اوکراین تعداد آن را افزایش داده است. اخیرا اخباری از مداخله آمریکا در مولداوی برای گشایش یک جبهه جدید علیه روسیه نیز منتشر شده است. به تازگی لهستان اعلام کرد که آماده میزبانی تسلیحاتی اتمی ناتو در خاک خود است که هشدار شدید روس‌ها را در پی داشت. چند روز قبل وزارت دفاع روسیه نیز اعلام کرد در واکنش به تحرکات ناتو و تهدیدهای تحریک‌آمیز اعضای این پیمان از جمله فرانسه، رزمایش سلاح‌های اتمی تاکتیکی تدارک دیده است.(٣) آناتولی آنتونوف، سفیر روسیه در آمریکا، نیز صراحتا اعلام کرد این اقدام در واکنش به سیاست تهاجمی و گستاخانه غرب در دستور کار قرار گرفته است.(٤) دبیرکل ناتو روز پنجشنبه در واکنش به این اقدام روسیه، آن را «چالشی بی‌پروا و خطرناک» خواند. یورونیوز در مطلبی با اشاره به ارتباط مداخله غرب در حمایت از اوکراین و برگزاری این رزمایش از سوی روسیه نوشت: «در مارس سال ٢٠٢٣، پس از تصمیم دولت بریتانیا مبنی بر ارائه گلوله‌های ضدزره حاوی اورانیوم ضعیف‌شده به اوکراین، پوتین اعلام کرد که قصد استقرار سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی در خاک بلاروس را دارد. سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی شامل بمب‌های هوایی، کلاهک‌های موشک‌های کوتاه‌برد و مهمات توپخانه‌ای هستند و برای استفاده در میدان‌های جنگ طراحی شده‌اند. آنها قدرت تخریب کمتری نسبت به کلاهک‌های بزرگ موشک‌های بالستیک قاره‌پیما با قابلیت نابودی کل یک شهر را دارند.» راشاتودی در گزارشی به نقل از سرگئی ریابکوف با تاکید بر اهمیت رزمایش سلاح‌های تاکیتکی روسیه در برابر غرب، در مورد تغییر دکترین هسته‌ای روسیه نوشت: «در حال حاضر تغییری در این زمینه صورت نگرفته، اما خود وضعیت در حال تغییر است.» علاوه بر این، اخیرا خبرهایی از احتمال استقرار سلاح‌های اتمی روسیه در فضا منتشر شد که با هشدار آمریکا همراه بود، هر چند این برنامه از سوی روسیه تکذیب شد.

جمع‌بندی
پیوستن فنلاند و سوئد به ناتو، گسترش سلاح‌های هسته‌ای آمریکا در اروپا و تداوم ارسال تسلیحات به اوکراین، امکان استقرار سلاح‌های ناتو در کشورهای حوزه بالتیک و لهستان و توسعه سلاح‌های هسته‌ای و رزمایش‌های روسیه با اینگونه سلاح‌ها، خبر از احتمال شکل‌گیری یک رقابت تسلیحاتی جدید به سبک رقابت آمریکا و شوروی در دوران جنگ سرد می‌دهد که می‌تواند محیط بین‌الملل را دچار تغییرات اساسی کند.

پی‌نوشت‌ها:
١-  fna.ir/٣hqc٢o    ٢- irna.ir/xjM٩٤j     ٣- irna.ir/xjQtDw   ٤- tabnak.ir/٠٠٥BZL

ممکن است به این مطالب نیز علاقه‌مند باشید
ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.