طلای سبز تویسرکان زیر دندان سنجاب‌ها

گزارش «شهروند» از هجوم جونده ریز جثه به باغ‌های گردو

[ ملیحه محمودخواه] سنجاب‌ها این روزها بلای جان کشاورزان تویسرکانی شده‌اند، میوه‌هایشان را می‌خورند و درختان‌شان را سوراخ می‌کنند. به اعتقاد برخی از باغدارها سنجاب‌هایی که تعدادشان به صدها هزار عدد رسیده، شده‌اند آفت. باغدارها به‌دنبال راه‌حل هستند و بارها به سازمان‌های مربوطه مراجعه کرده‌اند تا مشکل این آفت را برطرف کنند چراکه نه دل‌شان می‌آید این سنجاب‌ها را بکشند و نه می‌توانند از محصولی که یک سال به پای آن زحمت کشیده و خون دل خورده‌اند، بگذرند. «شهروند» ماجرای این سنجاب‌ها و راه‌حل‌های مقابله با آنها را از زبان کارشناسان و باغداران منطقه بررسی می‌کند.

شهرستان تویسرکان با برخورداری بیش از ٥هزار و ٥٠٠هکتار باغات گردو و تولید محصول بازارپسند باکیفیت در سطح بین‌المللی، پایتخت گردوی ایران نام گرفته و سالانه بیش از ١٧هزار تن گردو تولید می‌کند.
عوامل متعددی مانند خشکسالی و کم‌آبی، تگرگ‌زدگی و سرمازدگی گسترده و آفت‌رسانی کِرم‌های خراط در سال‌های اخیر به روند تولید گردوی تویسرکان خسارت و آسیب‌های جدی وارد کرده، اما اکنون سنجاب‌ها نیز به این عوامل اضافه شده اند. سنجاب‌هایی که دیگر کاسه صبر کشاورزان را لبریز کرده اند و قسمت زیادی از محصول یک سال کشاورز را به یغما می برند.

سنجاب‌ها را به این محدوده آورده‌اند

داوود جلیلی، باغداری است که سال‌ ها و نسل در نسل در این شهرستان زندگی و باغداری کرده‌ است.
او با ذکر اینکه این سنجاب‌ها توسط برخی افراد از سایر نقاط به این محدوده منتقل شده‌اند به «شهروند» می‌گوید: «در اینجا شایعه شده که برخی از اهالی استان‌های همجوار برای از بین بردن کیفیت و میزان گردوهای این منطقه که جزو بهترین‌های دنیا به شمار می‌رود، این سنجاب‌ها را با کامیون به این محدوده منتقل کرده‌اند و آنها نیز در این باغ‌ها زاد و ولد کرده و زیاد شده‌اند. به این دلیل که استان ما در میان رشته کوه الوند قرار داشته و با زادگاه سنجاب‌ها فاصله زیادی دارد. پس نمی‌توان ادعا  کرد که آنها از زادگاه‌شان یعنی جنگل‌های زاگرس تغییر مسیر داده‌اند و به اینجا آمده‌اند.
او معتقد است که وجود سنجاب‌ها باعث از بین رفتن درخت‌های گردو شده و مشکلاتی را در آینده برای مردم در این محدوده ایجاد خواهد کرد.
چرا که به‌گفته وی، زیان‌رسانی سنجاب‌ها تنها به خوردن مغزِ گردو منحصر نمی‌شود، بلکه این جانور جونده برای جلوگیری از رشد فزاینده دندان‌های خود، به ناچار آنها را به درخت‌ها می‌ساید و عملاً موجب از بین رفتن تنه و شاخه درختانِ گردو می‌شود.
باقری، یکی دیگر از باغداران منطقه، معتقد است؛ سنجاب‌ها تمام دسترنج آنها را از بین برده‌اند به طوری که زمان برداشت محصول دست‌شان خالی می‌ماند!
او می‌گوید: «از صبح زود با سروصدا و آواز آنها از خواب بیدار می‌شویم و تا شب از صدای پرش آنها از این درخت به آن درخت در امان نیستیم.»
«اما ‌ای کاش همین بود.» این را باقری می‌گوید و ادامه می‌دهد: «بیشتر محصول‌مان خوراک سنجاب‌ها می‌شود. بارها به سازمان‌های مختلف برای پیگیری مراجعه کرده‌ایم، اما هیچ نتیجه‌ای نگرفته ایم.»قلخانی یکی دیگر از باغداران این منطقه نیز با تأیید صحبت‌های همشهری خود می‌گوید: «نه می‌توانیم مدام سنجاب‌ها را بکشیم و نه می‌توانیم از محصولی که یک سال برای به ثمر رسیدن آن تلاش کرده‌ایم، دست بکشیم.»با وجود این، درختان گردو تنها درختانی نیستند که آماج حملات سنجاب‌ها قرار می‌گیرند. ذوالفقاری، باغدار دیگری است که سال گذشته تمام محصول بادامش را سنجاب‌ها خورده‌اند و به قول خودش حتی یک کیلو بادام هم برای باقی نمانده است. او می‌گوید: «در یکی دو سال گذشته آمار این سنجاب‌ها دو سه میلیون شده است! بادام‌ها و آلوزرد‌ها زحمت کاشتش با ما است خوراک سنجاب‌ها می‌شود.»ذوالفقاری تاکید می کند که سنجاب ها بیش از ده ها میلیون تومان فقط به باغ او ضرر زده‌اند.

سم هم فایده‌ای ندارد

اما همچنان یک سؤال باقی است. اینکه آیا نمی‌توان از «سموم» شناخته شده برای مقابله با سنجاب‌ها استفاده کرد. ذوالفقاری در این خصوص می‌گوید: «حتی سم هم پای درختان ریخته‌ایم اما سنجاب‌ها باهوش هستند و می‌دانند نباید سم‌ها را بخورند. بارها به جهادکشاورزی مراجعه کرده ایم اما فقط گفته‌اند؛ تله کار بگذارید. باید مسئولان فکری به حال شرایط ما کنند، چراکه اگر این شرایط ادامه‌دار شود نسل گردوهای ما تا چند سال آینده از بین می‌رود.»

باغ‌ها از حالت تک‌محصولی خارج شوند

با وجود اینکه باغداران از تعداد بالای این سنجاب‌ها گله دارند اسفندیار خزائی، مدیرکل منابع طبیعی استان همدان، در گفت‌وگو با «شهروند» با بیان اینکه درختان گردو گونه‌ای ارزشمند برای استان همدان به شمار می‌روند، معتقد است که ‌گونه‌های جانوری بخشی از اکوسیستم طبیعی هستند و وقتی می‌توانند مشکل‌ساز باشند که حالت طغیان به‌خود بگیرند که هم‌اکنون در محدوده تویسرکان و شهرهای اطراف این بخش به حالت طغیان نرسیده است.
او به این موضوع اشاره می‌کند که در بخش‌هایی که تک‌گونه گیاهی وجود دارد همیشه این مشکل پیش می‌آید: «در یک محدوده تک‌گونه یا با گونه گیاهی غالب، هر مشکلی که به‌وجود بیاید خسارت‌هایش چند برابر می‌شود.»
مدیرکل منابع طبیعی استان همدان با اشاره به اینکه در این شرایط علاوه بر گونه‌های مزاحم عوامل دیگری نیز می‌توانند خسارت‌های زیادی را در طول زمان به درختان وارد کنند، ادامه می‌دهد: «از بین رفتن سفره‌های زیرزمینی و حتی رگبارهای ناگهانی می‌تواند محصولات یک زمین را از بین ببرد و به همین دلیل بهترین حالت این است که کشاورزان از تک‌محصولی خارج شده و با حفظ تنوع از خسارت‌های مختلفی که ممکن است به زمین‌های کشاورزی‌شان وارد شود، بکاهند.»
او بر این باور است که وقتی تنوع گونه‌ای بالا برود، تنوع جانوری هم بالا می‌رود و به یک خودتنظیمی و تعادل طبیعی می‌رسد.
خزائی با اشاره به اینکه گردو، محصولی استراتژیک به شمار می‌رود ادامه می‌دهد: «واقعیت این است که افرادی که اقدام به نگهداری سنجاب‌های خانگی می‌کنند پس از اینکه متوجه هزینه بالای نگهداری از این جانور می‌شوند، آنها را در طبیعت رها می‌کنند.»
این مقام مسئول با بیان اینکه قدرت و سرعت سنجاب‌ها در فرآیند تولیدمثل، باعث شده تا در مدت زمان نه‌چندان طولانی شاهد افزایش حیرت‌آور تعداد آنها باشیم، ادامه می‌دهد: «دشمنان و شکارچیان طبیعی سنجاب‌ها، جانورانی مانند مارها، کلاغ‌ها، جغدها و برخی پرندگان شکاری مانند قرقی هستند که به دلایل مختلف در زیست‌بوم تویسرکان به‌دست انسان‌ها یا به سرعت فراری داده یا کشته می‌شوند.»
وی ادامه می‌دهد: «آب‌وهوای معتدل در تویسرکان و برخورداری این شهرستان از درختان کهنسال گردو در فضاهایی به دور از هیاهو، زمینه را برای ماندگاری و زاد و ولد سنجاب‌ها مساعد کرده است. به همین دلیل اگر احساس کند فضایی برای زندگی وی ناامن است به‌تدریج شاهد کاهش و مهاجرت آنها از آن منطقه می‌شویم و مهم‌ترین اقدام این است که فضا برای زندگی سنجاب‌ها با اقداماتی مانند از بین بردن لانه های آنها در باغ‌ها امن نباشد.»

باغ‌های مورد تاراج سنجاب‌ها

کمتر باغی است که در محله سرابی محصولاتش سالم مانده باشد. این را امرالله میرزاجانی، عضو شورای شهر می‌گوید و ادامه می‌دهد:‌ «این سنجاب‌ها برای درختان گردو به‌شدت زیانبار هستند اما تذکرها و هشدارهای ما به مسئولان تا به حال مؤثر نبوده است؛ علتش هم این است که مثلا وقتی برای کارشناسی می‌آیند؛ می‌گویند ٧٠درصد از باغ سالم است، اما به این موضوع توجه نمی‌کنند که تقریبا کشاورز و باغدار زحمتکش یک‌سوم محصول را از دست داده است.»
میرزاجانی می‌گوید: «چند وقت پیش یکی از باغدارها آنقدر تعداد سنجاب‌های یکی از باغ هایش به حدی زیادشده بودند که جرأت نمی‌کرد وارد باغ شود، زیرا می‌ترسید سنجاب‌ها، به صورت گروهی به سمتش حمله کنند.»
او از راهکاری که برخی از سازمان‌ها برایشان درنظر گرفته‌اند صحبت می‌کند و می‌گوید: «‌به ما می‌گویند به درخت‌ها چسب بزنید تا سنجاب‌ها پایشان به این چسب‌ها گیر کنند و آنقدر بمانند تا تلف شوند! اما این کار انسانی نیست و نمی‌توانیم شاهد زجر کشیدن این حیوان‌ها باشیم. تنها تقاضایمان این است که راه‌حل مناسبی برای حل این مشکل  ارائه شود.»

تغییر اقلیم آمار این سنجاب‌ها را زیاد کرده است

طرح این موضوع که این سنجاب‌ها به وسیله عوامل انسانی به محدوده باغ‌های تویسرکان آمده‌اند، کاملا مردود است زیرا این اتفاق نه منطقی است و نه عملی. این موضوعی است که علی بابایی، کارشناس حوزه کشاورزی و رئیس سابق جهادکشاورزی نهاوند ، به آن اشاره می‌کند و در گفت‌وگو با «شهروند» می‌گوید: «تغییر اقلیم شرایط اکوسیستم را کاملا دگرگون کرده است. دیگر خبری از زمستان‌های سنگین در استان نداریم و محدوده همدان از حالت سردسیر به سمت معتدل و معتدلِ گرم حرکت کرده است.»
او به این موضوع اشاره می‌کند که هم‌اکنون در این محدوده به شرایط چند سال پیش زاگرس رسیده‌ایم و درواقع در این میان هیچ دخالت انسانی نمی‌تواند وجود داشته باشد.او بر این باور است که سنجاب‌ها به‌خودی خود برای درختان ضرری ندارند اما می‌توانند خسارت‌های ثانویه برای درختان ایجاد کنند، آن هم در شرایطی است که آمار آنها به اندازه‌ای شود که به حالت طغیان برسد.
بابایی به این موضوع اشاره می‌کند که سنجاب‌ها درختان را از بین نمی‌برند و دشمن درخت محسوب نمی‌شوند، اما از چند راه به اکوسیستم طبیعت ضربه وارد می‌کنند. سنجاب‌ها تخم پرندگان را می‌خورند و این در حالی است که برخی از پرندگان به‌شدت تعدادشان کم است و این اتفاق می‌تواند در کاهش آمار این پرندگان نقش ایفا کند. از سوی دیگر سنجاب‌ها میوه درختان را مصرف می‌کنند و داخل میوه، سوراخ ایجاد می‌کنند.او به این موضوع اشاره می‌کند که غذای اصلی سنجاب، مغز میوه است و خسارتش بیشتر از آنکه بر خود درخت باشد بر محصول کشاورزان است. به‌گفته بابایی هم‌اکنون سنجاب‌ها به‌گونه مهاجم تبدیل شده‌اند، اما نکته اینجاست که به مرحله طغیان نرسیده‌اند و کاری نمی‌توان برای آنها انجام داد. هنوز هم میزان خسارت‌هایی که سنجاب‌ها ایجاد کرده‌اند، مشخص نشده و برآورد خسارت صورت نگرفته است.
این کارشناس حوزه کشاورزی با تأکید بر اینکه وقتی جمعیت آفت بالا برود، دشمن طبیعی‌اش هم افزایش پیدا می‌کند، خاطرنشان می‌کند:‌ «نباید به اکوسیستم طبیعی دست برد، چراکه طبیعت به‌خودی خود دچار خودتنظیمی می‌شود و دشمنان طبیعی آنها نیز افزایش پیدا می‌کنند.»

رقابت کلاغ‌ها با سنجاب‌ها

کلاغ‌ها نسبت به سنجاب ها دشمن جدی‌تری برای محصولات کشاورزان منطقه هستندعلاوه بر سنجاب‌ها، کلاغ‌ها نیز در باغ‌های تویسرکان زیاد شده‌اند. پرندگانی که برخی کارشناسان معتقدند، بسیار خطرناک‌تر از سنجاب‌ها هستند. این نکته‌ای است که بابایی به آن اشاره کرده و خاطرنشان می‌کند: «‌در حالت عادی کلاغ‌ها چندصدبرابر سنجاب‌ها به باغ‌ها خسارت می‌زنند، اما گناه این کلاغ‌ها هم به پای سنجاب‌ها نوشته می‌شود.»  او در مورد اینکه کلاغ‌ها سهم بیشتری در خرابکاری باغ‌ها دارند می‌گوید‌: «سنجاب‌ها تنها میوه‌های خشک را مصرف می‌کنند، این در حالی است که این کلاغ‌ها هستند که میوه‌ها را روی زمین می‌ریزند و مغز میوه‌ای را که هنوز سردرختی یا تازه است، استفاده می‌کنند.»

آموزش‌ها به مردم داده شده است

سجاد محمد اصغری، مدیر جهادکشاورزی تویسرکان، نیز در گفت‌وگو با «شهروند» توضیح می‌دهد که از سال ١٤٠٠تعداد سنجاب‌ها در شهرستان افزایش پیدا کرده است و دلیل آن هم این بود که مدتی نگهداری از این سنجاب‌ها مُد شده بود و مردم از این سنجاب‌ها در خانه نگهداری می‌کردند، اما از آنجا که نگهداری از این حیوان پرهزینه است و سنجاب‌ها تا حدود زیادی پرخاشگر هستند نگهداری از آنها در خانه سخت شده و آنها را در طبیعت رها‌سازی‌ کردند.
او با تأکید بر اینکه شرایط برای افزایش آمار آنها در باغ‌ها فراهم شده است، ادامه می‌دهد: «در دسترس بودن غذای طبیعی، نبود شکارچی و زاد و ولد بالا سبب شده است که این سنجاب‌ها حالت طغیان به‌خودشان بگیرند و حالا این سنجاب‌ها به‌عنوان آفتی در باغ‌های تویسرکان به شمار می‌روند. در صورتی که تعدادشان  از حالت تعادل خارج شود به طغیان تبدیل خواهند شد.
او ادامه می‌دهد: «مشکل دیگر این است که در فصل پاییز که غذای این جانوران کم می‌شود، آنها به سمت تنه درخت می‌روند و به این طریق درختان را هم از بین می‌برند.»محمد اصغری با تأکید بر اینکه برای این کشاورزان کلاس‌های آموزشی برای مقابله با این آفت گذاشته‌ایم، ادامه می‌دهد: «چند راه برای مقابله با این سنجاب‌ها به کشاورزان پیشنهاد شده است؛ تله‌گذاری، زنده‌گیری، برهم زدن لانه آنها و کنترل بیولوژیکی راه‌حل‌هایی  است که می‌تواند در کاهش آمار این جانوران کمک کند.» او ادامه می‌دهد: «به‌دلیل آنکه کشاورزان اجازه نمی‌دهند که شکارچیانی مانند مارها، شاهین یا شغال که دشمن این سنجاب‌ها هستند وارد حیطه باغ شوند مبارزه بیولوژیکی کاهش پیدا می‌کند و باغداران کمتر از این راه و بیشتر با خوراندن سم وارد این ماجرا می‌شوند.»

سنجاب‌ها را مردم در باغ‌ها رها کرده‌اند

عوامل انسانی در زیاد شدن آمار این سنجاب‌ها تأثیر‌گذار است. مهدی صفی‌خانی، معاون محیط‌زیست طبیعی اداره کل محیط‌زیست استان همدان، معتقد است که این ماجرا ربطی به طبیعت ندارد و عوامل انسانی دلیل اصلی این اتفاق شده است. او به «شهروند» می‌گوید: «در سنوات گذشته نیز در برخی از قسمت‌های کشور این اتفاقات رخ داده و سنجاب‌ها به حالت طغیان رسیده و به آفت تبدیل شده‌اند، اما باید این را بپذیریم که ما انسان‌ها مسبب بروز چنین اتفاقی هستیم، چراکه زیستگاه این سنجاب‌ها بلوطستان است. بسیاری از افراد این سنجاب‌ها را از زیستگاه خودشان دور کرده و آن را به‌خاطر زیبایی و بازیگوشی‌اش به‌عنوان حیوان خانگی در خانه نگهداری می‌کنند، اما بعد از مدتی وقتی می‌بینند توان مراقبت از این حیوانات را ندارند، آنها را در باغ‌ها رها‌‌ می‌کنند.»
او تنها راهکار برای حل این معضل را زنده‌گیری این حیوانات می‌داند و می‌گوید: «اگر باغدارها این حیوانات را زنده‌گیری کنند و به اداره تحویل دهند ما آنها را به زیستگاه‌های اصلی‌شان تحویل می‌دهیم.»
صفی‌خانی البته به این موضوع نیز اشاره می‌کند که شاید این کار هم غیرکارشناسی باشد چراکه دوباره تعادل زیستگاه اصلی‌اش هم به هم می‌خورد اما با وجود این تنها راهی که در این میان وجود دارد، زنده‌گیری و انتفال آنها به بلوطستان‌های زاگرس است.صفی‌خانی با تأکید بر اینکه هرگونه جابه‌جایی و دستکاری سنجاب‌ها می‌تواند مشکل‌ساز باشد و آنها را به‌گونه‌ای مهاجم تبدیل کند، ادامه می‌دهد: «‌هم‌اکنون می‌توان گفت سنجاب‌ها در تویسرکان به آفت تبدیل شده‌اند، اما سم دادن و کشتن این حیوانات نیز به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود، چراکه برخی به این حیوانات غذای مسموم می‌دهند، اما ممکن است شکارچی این حیوانات این سم را بخورد و ما به جای حذف سنجاب‌ها، شکارچی‌ها را حذف ‌کنیم و این باز به ضرر باغدار تمام می‌شود و درواقع با این روش به شکل غیرمستقیم دشمن طبیعی این حیوانات را از بین برده‌ایم!»

سنجاب‌ها برای زیستگاه خودشان مفیدند نه در محدوده ما

‌نمی‌توان از نقش مثبت سنجاب‌ها در دامنه زاگرس صرف‌نظر کرد و آن را نادیده گرفت چراکه این سنجاب‌ها در آنجا نقش یک کشاورز را ایفا می‌کنند اما ماجرای گردوها و سنجاب‌ها متفاوت است. این را اکبر منیعی، کارشناس حوزه کشاورزی به «شهروند» می‌گوید و ادامه می‌دهد: «این سنجاب‌ها همان اندازه که برای بلوط‌ها مفید هستند برای گردوها مضر و زیان ده به‌حساب می‌آیند.»
این کارشناس که خودش هم دست بر قضا، باغدار است و هرروز گردوهای باغش را سنجاب‌ها به یغما می‌برند، معتقد است در بحث گردو این سنجاب‌ها، کشاورزان خوبی به شمار نمی‌روند، چراکه ماجرای گردو با بلوط‌ متفاوت است. او در توضیح این مطلب می‌گوید: «برای جابه‌جایی بلوط‌ها این سنجاب‌ها جانوران مفیدی به شمار می‌روند، اما داستان گردو متفاوت است. گردوها باید در فاصله هر ١٠ متر کاشته شوند و از آنجا که ارتفاع بلندی پیدا می‌کنند باید به‌نحوی کاشته شوند که شاخه‌هایشان با هم برخورد نداشته باشند، اما گاهی این سنجاب‌ها گردوها را در جای نامناسب پنهان می کنند که به مرور زمان این گردوها سبز شده و تبدیل به درخت می‌شوند، اما همان باعث می‌شود ترتیب درخت‌ها به هم بخورد.»
تنها عیب سنجاب‌ها این نیست، بلکه بیشترین آسیب را به تنه درخت وارد می‌کنند. این موضوعی است که منیعی به آن اشاره کرده و می‌گوید:‌ «سنجاب‌ها روی درخت‌های گردو لانه‌سازی‌ می‌کنند و گاهی در میانه تنه درخت این کار را انجام می‌دهند که قابل رویت برای باغدار نیست، اما وقتی باغداران برای گردوتکانی به بالای درخت می‌روند بدون آنکه بدانند پایشان روی شاخه‌های سست‌شده می‌رود و باعث افتادن باغدار می‌شود. ما نمونه‌های زیادی از مرگ یا قطع نخاع شدن باغداران بر اثر این ماجرا داشته‌ایم.»

ممکن است به این مطالب نیز علاقه‌مند باشید
ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.